Bataklıklardan Yükselen Çığlık: Zenci İsyanı ve Tarihi Sonuçları

9. yüzyılın ikinci yarısında güney Irak bataklıklarında ağır şartlarda çalıştırılan Doğu Afrikalı köleler, Ali bin Muhammed önderliğinde Abbasiler döneminin en büyük ve kanlı ayaklanmalarından biri olan Zenci İsyanı'nı başlattı.

9. yüzyılın ikinci yarısında, günümüz Irak'ının güneyindeki bataklık bölgelerinde, Abbasiler döneminin en geniş katılımlı ve kanlı ayaklanmalarından biri gerçekleşti. Zenci İsyanı (Thawrat al-Zanj) olarak bilinen bu hareket, bölgedeki tarımsal projelerde ağır koşullarda çalıştırılan köleleştirilmiş Doğu Afrikalılar ve diğer baskı altındaki grupların başlattığı bir başkaldırıydı. Tarihçi el-Taberî'nin kayıtlarına göre, hareketin lideri olan Ali bin Muhammed, Samarra saray çevresinde şairlik yapmış, daha sonra İslamî öğretileri kullanarak bu geniş topluluğu mobilize etmişti. İsyancılar, Güney Irak'taki bataklıklarda Medinetü'l-Muhtara adını verdikleri bir başkent inşa ederek siyasi bir merkez oluşturdular. Bir devlet yapılanması hedefiyle kendi sikkelerini basmaları, o dönemde egemenliğin en somut göstergesi olarak kabul edilirdi. British Museum koleksiyonunda bulunan OR.10970 referanslı 4.27 gramlık altın sikke, MS 874 yılında bu merkezde basılmıştır. Üzerinde yer alan Kuran ayetleri ve "İmam" unvanına yapılan atıflar, Ali bin Muhammed'in meşruiyetini dini bir zemine oturttuğunu kanıtlamaktadır. Sikkenin üzerindeki askı izleri, bu nesnenin sadece bir değişim aracı olmadığını, aynı zamanda kişisel bir kimlik veya bağlılık nişanesi olarak kullanıldığını düşündürmektedir. İran'daki Susa kazılarında bulunan gümüş dirhemler, Zenci sikkelerinin geniş bir coğrafyada dolaşımda olduğunu ve Ali bin Muhammed'in 871 yılından itibaren darp faaliyetlerini başlattığını doğrulamaktadır. Yaklaşık 15 yıl süren isyan, MS 883 civarında Abbasi güçlerinin Medinetü'l-Muhtara'yı kuşatmasıyla sona erdi. İsyanın bastırılmasının ardından, isyancıların maddi kültürel varlıklarının çoğu Abbasi yönetimi tarafından eritilerek tedavülden kaldırılmış veya dağıtılmıştır. Günümüze ulaşan az sayıdaki sikke, tarihsel kaynaklarda sınırlı yer bulan bu büyük çaplı köle isyanının varlığını kanıtlayan en somut arkeolojik veriler arasında yer almaktadır. İsyanın izlerini taşıyan sikkeler, yalnızca ekonomik birer araç değil, aynı zamanda isyancıların Abbasi otoritesine karşı geliştirdikleri siyasi meydan okumanın birer yansımasıdır. Özellikle Susa'da bulunan ve darp yeri olarak Muaskar el-İmam ismini taşıyan gümüş dirhemler, yazılı kaynaklarda yer almayan bir yerleşim merkezinin varlığını gün yüzüne çıkarmıştır. Bu durum, isyancıların kurduğu devlet yapısının sanılandan daha geniş bir coğrafyaya yayıldığını ve uzun mesafeli ticaret ağlarıyla bağlantılı olduğunu göstermektedir. İsyanın bastırılmasının ardından Abbasi yönetimi tarafından gerçekleştirilen eritme işlemleri, bu topluluğun tarihsel hafızadan silinmek istendiğini düşündürmektedir. Bu nedenle, günümüze ulaşabilen nadir örnekler, köleleştirilmiş insanların kurduğu kısa süreli egemenliğin ve verdikleri özgürlük mücadelesinin en önemli fiziksel kanıtları olma özelliğini korumaktadır. İsyanın lideri Ali bin Muhammed'in kökenleri, tarihsel kayıtlarda büyük oranda belirsizliğini korumaktadır. El-Taberî'nin aktardığı bilgiler, liderin köle soyundan geldiğine ve babasının annesinin Sind bölgesinden getirilen bir köle olduğuna işaret etmektedir. Bu durum, isyanın sadece Doğu Afrikalı köleleri değil, farklı coğrafyalardan gelen ve Abbasi sisteminin sosyal ve ekonomik baskılarına maruz kalan çeşitli grupları birleştiren bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. İsyancıların kurduğu bu topluluk, sadece tarımsal bir başkaldırıdan öte, kendi yönetimini ve ekonomik düzenini kurmaya çalışan bir yapı sergilemiştir. Bu süreçte basılan sikkeler, isyancıların Abbasi otoritesine karşı geliştirdikleri siyasi bağımsızlık iddiasının ve kurdukları devletin meşruiyet arayışının en somut göstergeleri olarak günümüze ulaşmıştır. İsyanın ideolojik temelinde, liderin takipçisi olduğu Haricilik mezhebinin etkisi belirgindir. Ali bin Muhammed'in bayrağında ve basılan sikkelerde yer alan, inananların can ve mallarının cennet karşılığında Allah tarafından satın alındığına dair Kuran ayeti, bu dini aidiyetin bir yansımasıdır. Bu ifade, isyancıların mücadelelerini kutsal bir yolda yürütülen bir görev olarak tanımladıklarını ve Abbasi otoritesine karşı dini bir meşruiyet zemini inşa ettiklerini göstermektedir. Ayrıca, isyanın bastırılması sürecinde Abbasi yönetimi tarafından basılan sikkeler, bu askeri çabanın finansmanını sağlamak ve isyanın sona erdirilmesini kutlamak amacıyla kullanılmış olabilir. Bu durum, sikkelerin hem isyancıların egemenlik iddiasını hem de merkezi yönetimin bu başkaldırıyı yok etme çabasını belgeleyen karşılıklı birer siyasi araç olduğunu ortaya koymaktadır. İsyanın bastırılmasının ardından, isyancıların kurduğu topluluk dağılmış ve üyeleri ya yeniden köleliğe zorlanmış ya da farklı bölgelere kaçmak zorunda kalmıştır. Bu süreç, isyancıların maddi kültürünün büyük ölçüde yok olmasına ve izlerinin silinmesine yol açmıştır. Günümüze ulaşan nadir sikkeler, bu nedenle sadece ekonomik birer nesne değil, aynı zamanda tarihsel kayıtlarda hak ettikleri yeri bulamayan bu topluluğun kurduğu kısa süreli egemenliğin ve verdikleri özgürlük mücadelesinin günümüze kalan en önemli fiziksel kanıtlarıdır. İsyanın geniş çaplı etkisine rağmen arkeolojik bulguların kısıtlı olması, bu sikkelerin tarihçiler için taşıdığı değeri daha da artırmaktadır. İsyancıların kullandığı sikkelerin üzerindeki yazıların yönü ve yerleşimi, bu nesnelerin sadece birer ödeme aracı olmadığını, aynı zamanda dönemin siyasi düşünce yapısında egemenliğin tanınması için gerekli olan geleneksel işaretleri taşıdığını göstermektedir. Özellikle cuma namazlarında hükümdarın isminin okunmasıyla eşdeğer bir meşruiyet aracı olarak görülen bu darp faaliyetleri, isyancıların kendi devletlerini kurma konusundaki kararlılıklarını yansıtmaktadır. Ayrıca, isyancıların kullandığı dini ifadelerin, dönemin farklı dini gruplarıyla olan ideolojik bağlarını ve mücadelelerini kutsal bir çerçeveye oturtma çabalarını desteklediği görülmektedir. Kaynak: British Museum Tarih Yazıları