Her 10 lisans mezunundan yalnızca 6'sı kendi alanında çalışıyor; ilk işi bulmak ortalama 14 ay sürüyor

İstanbul. İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı'nın SOSYAL VERİ projesi kapsamında hazırlanan "Eğitimde Kazanım, İstihdamda Uyum Arayışı" başlıklı analiz, Türkiye'nin güçlenen eğitim göstergelerinin işgücü piyasasında aynı ölçüde karşılık bulmadığını ortaya koyuyor. PISA 2025'te üç alanda birden ilerleme kaydeden tek OECD üyesi olan Türkiye'de, 25-34 yaş grubundaki yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranı lise mezunlarıyla aynı düzeyde, %10 seviyesinde seyrediyor. OECD genelinde ise eğitim düzeyi yükseldikçe işsizlik %14'ten %5'e düşüyor.

Türkiye dönüşüme güçlü bir zeminle giriyor PISA 2025 sonuçlarına göre Türkiye fen bilimlerinde 494, okuma becerilerinde 472 puanla OECD ortalamasını geçti; matematikte 462 puanla ortalamayla arasındaki farkı 1 puana indirdi. OECD ortalamasının üç alanda da PISA tarihinin en düşük seviyesine gerilediği bu dönemde Türkiye, 2022'den bu yana ilerleme kaydeden sekiz ülke arasındaki tek OECD üyesi oldu. Yükseköğretimde de tablo olumlu. Türkiye'de lisans programına başlayanların %64'ü programını teorik süresi içinde tamamlıyor; OECD ortalaması %43. Ancak bu başarı mezuniyet sonrasında istihdam göstergelerine aynı ölçüde yansımıyor. İşverenler teknik beceri gerektiren ve emek yoğun sektörlerde nitelikli eleman bulmakta zorlanırken, üniversite mezunları diplomalı işsizlik ve alan dışı çalışma riskiyle karşı karşıya kalıyor. Eğitim düzeyi arttıkça işsizlik düşmüyor OECD Education at a Glance 2026 verilerine göre Türkiye'de 25-34 yaş grubunda işsizlik oranı yükseköğretim mezunlarında %10, lise mezunlarında %10, lise altı eğitimlilerde %11. Eğitim düzeyi ile işsizlik arasında OECD ülkelerinde görülen belirgin ilişki Türkiye'de ortaya çıkmıyor. Yükseköğretimin işgücü piyasasındaki avantajı OECD genelinde de sorgulanmaya başladı. 2023-2025 döneminde yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranı OECD ortalamasında 0,4 puan artarken lise mezunlarınınki 0,2 puan geriledi. İki grup arasındaki fark 2,4 puandan 1,8 puana indi. OECD, 2000'den bu yana ilk kez yaşanan bu gelişmenin yakından izlenmesi gerektiğini belirtiyor. Mezunların yarısına yakını alan dışında TÜİK Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri 2025'e göre ücretli çalışan lisans mezunlarının yalnızca %56,7'si eğitim aldığı alanla uyumlu bir meslekte çalışıyor. Alan uyumu sağlık gibi doğrudan mesleğe yönelik eğitim veren alanlarda yüksek, sosyal bilimlerde düşük kalıyor. Lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı %73,9'a geriliyor; ilk işi bulmak ise ortalama 14,2 ay sürüyor. TÜİK İşgücü Piyasasında Gençler 2024 verilerine göre 15-34 yaş grubunda çalışan dört yıllık yükseköğretim ve üzeri mezunlarının %22,8'i, eğitim seviyesinin yaptığı işin gerektirdiği düzeyin üzerinde olduğunu düşünüyor. "Aşırı eğitimlilik" olarak tanımlanan bu durumdaki çalışanlar daha az kazanıyor, daha düşük iş tatmini yaşıyor ve daha sık iş değiştiriyor. Niteliklerinin altındaki işlere yerleşen mezunlar, bu işlere yönelen daha düşük eğitimli kişileri de istihdamdan dışlayabiliyor. 2026 YKS kuşağı için yeni soru: Hangi diploma, hangi beceri? 2026 YKS'de 2.187.747 adayın yerleştirme puanı hesaplandı; 641.458 aday örgün yükseköğretim programlarına yerleşti. Puanı hesaplanan adaylardan 163.854'ünün zaten bir yükseköğretim programını bitirmiş olması ve bunların 35.542'sinin yeniden örgün bir programa yerleşmesi, mezunların önemli bir kısmının yeni bir diploma arayışında olduğunu gösteriyor. Okurken edinilen iş deneyimi ise iş bulma şansını belirgin biçimde artırıyor. TÜİK verilerine göre en az lise mezunu 15-34 yaş gençlerde istihdam oranı, eğitiminin bir parçası olarak çalışanlarda %68,6, çalışmayanlarda %55,8. ILO da nitelikli çıraklık programlarını ve iş yerinde öğrenmeyi, eğitim ile istihdam arasındaki boşluğu kapatmanın en etkili araçları arasında gösteriyor. Beceri uyumsuzluğu küresel bir sorun ILO'nun Küresel Genç İstihdam Eğilimleri 2026 raporu, gençler için yeterli iş imkanı oluşmazken beceri uyumsuzluğunun da arttığına dikkat çekiyor. Büro hizmetleri, satış ve makine operatörlüğü gibi düşük nitelikli işlerde istihdam daralırken bilim, mühendislik, sağlık ve bilişim alanlarında genç istihdamı artmaya devam ediyor. Dünya genelinde 15-29 yaş aralığında çalışan her 100 gençten 6'sı yapay zekaya en yüksek düzeyde maruz kalan mesleklerde çalışıyor. Yeşil dönüşüm ve dijitalleşmeyle birlikte asıl soru "Daha fazla eğitim mi?" olmaktan çıkıp "Eğitim, değişen işlerin gerektirdiği becerileri ne ölçüde kazandırıyor?" sorusuna dönüşüyor. SOSYAL VERİ analizi, PISA'daki ilerlemenin ve lisans tamamlama oranlarının işgücü piyasasında karşılık bulabilmesi için bölüm tercihleri, müfredatlar ve işbaşında öğrenme imkanlarının değişen meslek yapısıyla daha sıkı ilişkilendirilmesi gerektiğine işaret ediyor. Üniversite-sanayi iş birliğiyle staj programlarının yaygınlaştırılması, kariyer rehberliğinin güçlendirilmesi ve mezunları uzun vadede izleyen takip sistemlerinin kurulması bu çabanın temel adımları arasında yer alıyor.